Diary and Thoughts

Diary and thoughts on architecture | Jan Dekeyser (& students)

6 dec. 2013 | “(But I’m leaving) Yes I’m gonna leave your life” (Maxime Lenaerts, student 1ma IA / Press Room on minimal dwelling spaces)

5 dec. 2013 | “Beeld in ruim(te) 1 & 2” (Eline Vansteenkiste, student 1ma IA / Press Room on minimal dwelling spaces)

10 nov. 2013 | The rhythm of silence (on the work of architect Peter Zumthor / DAY 2)


I didn’t finish day 1 completely. We arrived late in Lindau to spend the night and still went to see the nocturnal Kunsthaus Bregenz (KUB). During the day this building is what I should call translucent and absent, but in the night it starts glowing in these magnificent grayish, frozen and moonlight white colors. Beamlights inbetween the double-skin façade illuminate the glass cube itself, the separate panels becoming fluorescent grisailles. A silent lighthouse with immobile vertical searchlights, next to a vast lake of which the dark surface mirrors the universe.

I tell the students about the military searchlights at the end of the closing ceremony of the Olympic Games of 1936 in Berlin. How Hitler, ignoring the advice of his generals, ordered to bring all the searchlights the Nazi’s had to Berlin, leaving the borders unprotected, in order to bluff and suggest they had more. But also, how beautiful and overwhelming the effect was, the vertical focused beamlights on the outside walls of the Olympic stadium, suddenly moving with their rays of light towards one central point and by that creating a kind of monumental dome, a dome of light. In “Olympia, Das Fest der Schönheit”* we can still see how Leni Riefenstah frames these touching lightbeams as if they were a bright shining star, a blinking carbon arclight*, an “arc of light”.
We know, the whole thing was meant as propaganda and Speer, Hitlers architect, knew of course the intimidating power of flags and symmetry, of fake symbols and rituals, what I would call visual rhetorics. The art to convince with just formalistic means. How dangerous this empty formalism can be and how it transforms easily into empty nationalism we know, we should know.
But after all these years, the light dome, this ballet of beamlights, the images of Riefenstahl, still look breathtaking. Apparently this kind of moral issue also stays actual considering the fabulous scenography of Yang Zhimou for the opening of the Chinese Olympic Games of 2012 …

Back at the Hostel in Lindau we still drink a Fohrenburger beer, an Austrian one and brewed according to the “Reinheitsgebot”. Dating from 1516 this “Bavarian Purity Law” defines beer just to be made with the natural ingredients water, barley and hops. In the coat of arms of the Fohrenburger beer a white unicorn is depicted, this fabulous creature standing for untamed power and innocent purity. As pure the animal is, the beer should be. Finally the unicorn leads me into a dreamy world of medieval bestiaries, the Hortus Conclusus, of stars and constellations,

An open sky accompanies the cold night. The Bodensee nearby, the Rhine leaving the mountains and taking a break. One cannot see the mountains from here, but somewhere on the other side of the lake they are silently present. The night is peaceful, the featherbed warm. The celestial globe of Coronelli comes to life. “See, even Night herself is here”*

I have difficulties to wake up because the morning is as silent as the night was, the blinds down leaving the room completely dark. Coffee helps.

As the morning is young, I would like to assume another way of looking opposing the formalism, the visual rhetorics, we talked about yesterday, a more introvert and dialoguing language versus the will to convince. The unicorn being a metaphor, I would like to talk about integrity.

When I see Zumthor talking in his kitchen and atelier (in the documentary “Notes from a Day in the Life of an Architect” made by Wim Wenders), I see an old but integer man. But what does it mean ? How to define integrity ?
I see a man that is not stressed by time, who takes his time to understand “the feeling of things”, as Adam Caruso explains in his essay*. To understand context and content ; on the one hand communicating with the genius loci and on the other hand to premise human expectations and emotions. I see a man who questions his own “imagination, inspiration and intuition”*, who reflects while persecuting the path of experiment, of try and error. I see somebody who thinks out of the projects themselves and develops them with a childish, open minded, spirit. Wandering in the architecture of Zumthor is experiencing processes, how “things” were made and how they grow organically out of the human mind and out of the physiological characteristics of the “things”.

Thinking with the heart creates “Imagination, Inspiration and Intuition”. Through heart thinking we can experience the truth in a moment of intuition, for it is in this moment that truth stands within the human being as a reality, as an objective human experience, and not as some abstract theory”*. Perhaps a bit ethereal said, but Zumthors thinking and craftsmanship roots in the ideas of Goethe, Rudolf Steiner and Joseph Beuys. Approaching Zumthors work from this point of view, this “historical line”, is also a way to define integrity.
Opposite to the entertainment, the glamour and the vanity stands the “Gebrauchsmusik”, in a manner that J.S. Bach, as a craftsman, wrote his music to be functional for specific occasions. Opposite to idolatry and the star statuses of architects and artists is the anonymous character of the work itself, which makes the difference between consuming and throwing away, and experiencing, identifying and absorbing. “Things” that need some time, buildings as a Gestallt.

The temporary exhibitions of the Kunsthaus Bregenz show contemporary art. The concept of the building is simple and regarding the way artists, as Hiroshi Sugimoto and now Barbara Kruger, worked in these spaces, very efficient and inspiring.
Apparently Zumthor wanted the spaces to be abstract and absent. The Kunsthaus consists of a square ground floor and 3 other levels, which slightly differ. Each level being one open space, marked by a  terrazzo floor, either a concrete (ground floor) or glass ceiling (3 levels), either concrete (3 levels) or glass walls (ground floor). Three concrete offset walls parallel to the facades guide or hide stairs, elevator, deposit space.
The skin of the building is doubled ; rectangular shields in glass at the outside, glass (ground floor) or concrete (3 levels) at the inside.
There are a lot of links in this design, the grid referring to the Roman origin of the city of Bregenz, Brigantium, – the grid organizing the Roman Castra -, the square and open space inside being a reference to the National Gallery of Mies, ….

The magical trick however is at the first sight not visible from the inside. Also the ceilings of the 3 levels are doubled into a constructive concrete part and a lower suspended translucent ceiling. At the height of this internal “technical” space, the concrete walls of the inner skin is replaced by glass, allowing natural daylight to enter the spaces.
As fluorescents are attached to the concrete ceiling, daylight and artificial light mix up and illuminate the space through a diffusing ceiling. Along the grid of the square glass panels some 220v.-rails are integrated allowing to add spotlights and by that compensate this diffuse light with more focused light.
The wonder however accomplishes when staying a bit in these spaces and noticing how the light changes according to the daylight conditions outside. So by means of light, the way the sun softly infiltrates, Zumthor transformed these neutral and abstract spaces, the art and people again into a continuous vivid perception and experience.

Barabar Kruger is an American artist (b. 1945) who works with graphic techniques of advertising and marketing. She combines found photographs from magazines with strong quotes or slogans in her very specific black-white-red style. “I shop therefore I am”.
Visually text and image are integrated, but contentwise there is a clash that obliges us to halt and to question.
In the Kunsthaus she implements her work in a conscious spatial way, the three floors becoming each a part of an ABA-structured sonata. On the first level the complete floor is covered by black and white-text divided in two parts by a red and white-text line segment in the middle. In addition with the vast surface of the floor, small work is presented on the concrete walls. On the third floor one quote “Der sinn des lebens besteht darin, dass es endet” is stretched out over the complete length of the walls, again in the same black, white and red colours, being a “variation on the theme” (of the first floor). In contrast with the “silent”, static and illuminated floors, the second level, the B-part of the sonata, is darkened for 4 continuously and simultaneous projected videos, creating some confusing fuss.

We see again, after beautiful installations of Sugimoto, Olafur Eliasson, … how an artist takes profit out of these balanced spaces and how architecture can be present in a peaceful way and serve the artist and his, her work. This can only be the case when the architect creates a kind of no man’s land, a very functional space which lost its function, an “empty” space.

Next to the KUB, in the former Post Office building, hundreds of Zumthors models are exhibited. They are functionally stored in industrial metal racks, one on top of the other. All kinds of models, big and small, detailed or rough, focusing on the environment or on a technical matter, on scale or more sculptural, professional or childish, … All of them meant a certain question and a successive step in the developing processes of Zumthors projects. We get a better insight in the way Zumthor thinks by constantly materializing his thoughts. Thinking and making, questioning and craftsmanship go integrally together.
As a teacher being involved in the education of (interior) architects, I cannot emphasis more that the research issue should NOT be separated from the designing, To research, or better said to look to the world with curiosity, should be an attitude, not a preparatory study. In these models of Zumthor we can pretty well see the reason why.

So it is a pleasure for the eye to see how, even on the scale of the model, Zumthor tries to express and translate the characteristics of construction, the tactility of materials, the sculpturing of the light, …, how our sensibility is already so strongly addressed by these small exercises.
There is no method in the making of these models, but every serie shows a continuity and a certain uniformity. Step by step we can see how the pigeonholes in the thick walls of the Kolumba museum were developed. We can see the primary hut which functioned as the formwork for the rammed concrete for the Feldkapelle, …
It is not allowed to take pictures of the models, a pity yes, but Zumthor wanted us to look with our eyes and to be aware. Through the lens of the camera we see “snapshots”, just fragmented moments and of course Zumthor wants us to see the whole working process, also the long labour. I sit down and wait till all the students saw the documentary by Wim Wenders. My eyes dwell around all these models. I’m glad we could witness how these marvelous buildings took shape bit by bit, model after model.

We continue our way to Vals, Switzerland, on the same day. Vals, a small alpine village at the end of a winding road, top of the valley, at the altitude of 1.250m. Half buried into the hill side, surrounded by sixties hotels and on top of a thermal spring, Zumthor created the “Thermen”.
Every Sunday there is a midnight session allowing the hotelguests to use the Thermen between 11pm and 0.30am, in full silence. The day has been long and exiting, so I will write about the Thermen tomorrow. Lets end the day by swimming in silence. Swimming outside, next to the flanks of these huge mountains that one can barely see through the fog of the hot water. The cupper fountains outside stopped spitting the hot well-water. It starts snowing, I worry a bit for the way back tomorrow.
It is strange to see how tactile and touchable everything and everybody becomes, the stones in Valser Quartzite, our skins. How intimacy and silence get interwoven, becoming one. How intimacy nestles in silence.
Floating around in the water with no aim, nor purpose, the water relieving all weight. A submarine that carries some sailors, taking a breath at the water surface, floating around in the night. Whirling snowflakes, intimate silence.

Jan Dekeyser | Sunday Nov. 10th 2013



*1Olympia, Das Fest der Schönheit“, movie by Leni Riefenstahl (1936) ;
*2 The carbon arclight :
*3The Fairy Queen“, semi-opera by Henry Purcell ;
*4The feeling of things“, essay by Adam Caruso /
Ediciones Poligrafa, Barcelona 2008 (ISBN : 978-84-343-1186-2).
*5  “Wisdom of Man, of the Soul and the Spirit“, Rudolf Steiner / GA 115 1911.
*6A thinking heart for the 21st century“,  essay by Ian George /
National Gallery of Victoria 2007
(Joseph Beuys & Rudolph Steiner : “Imagination, Inspiration, Intuition.” /  ISBN 9780724102914).

References :

9 nov. 2013 | The rhythm of silence (on the work of architect Peter Zumthor / DAY 1)


DAY 1.
We park the car at the edge of a rainy glowing landscape, in the middle of the Eifel Highlands, and start walking towards the “Bruder Klaus”-feldkapelle. Time already slowed down getting off the highway and driving along these small rural villages with their old half-timbered houses. Just farmers making their living in that area, already up for hours, woken up by the noises of their cattle. Looks like being back in medieval times.
The walk to the chapel takes about twenty minutes. I walk on my own. I guess, everybody knows this kind of feeling, a bit lonesome, walking and thinking. It sounds as if there is silence, but there is the wind. Listening well, somewhere in the distance, one can hear the noise of speedy cars on the German highways. Especially in this area, from Cologne to the NRW-region, these highways are everywhere and the monotonous buzz always present. Feels like small madness all the time being surrounded by “autobahn”.

One way or another I became very sensitive to these sounds. Strange because I always lived in the city and got used to the hectic and the urban soundscape. I even remember as a child I couldn’t stand Sundays, because the rhythm of daily life seemed to come to a halt.
But now, when I hear that world waking up with the baleful sounds made by masses of cars and trucks, it stresses me. It’s like nobody takes care anymore of anything. World in distress, everybody trying on his, her own to be somewhere in time. Erasing context and content. Losing the overview.

On the track towards the chapel one can still hear the turmoil, but after some time the wind takes over. The wind and a bit of rain calms the human mind. The walking becomes a repeating physical rhythm inducing a small trance state. The rhythm of steps. Thoughts pass my mind.

Repetition is the power of music. In minimalistic music, but moreover in a way themes are developed and appear back again in variations. Characters and their “Leitmotive” evolve. Perhaps by recognizing melodies we absorb the music and make it our own, like people identify with personages on stage. We assimilate rhythms, we easily participate in them and are surprised by syncopations and off beats.

The music that appeals me the most, is based on repetitive structures ; the chaconne, fuga and passacaglia, these old baroque forms developed out of the canon practice and still inspiring contemporary composers as Ligetti, Penderecki*, … . Some of them, as the Passacaglia for violin solo by Heinrich Ignaz Franz Biber* and the descending ground in the farewell song of Dido, the “lament”, are so simple, simply pure, and by that so moving.
When I’m laid in earth”, a descending chromatic line of seven notes, the seven falling “lacrimae” being a favourite theme for Elizabethan composers, Dido walking towards the reign of Hades.
Its autumn and the ploughed soil embraces the raindrops. The walking track towards the chapel appears to be a transgression zone. The reddish earth reminding us, giving us the feeling being connected with nature and her cycles.

I really feel comfortable with people when I do not have to talk, when being together in silence. Of course I had to learn talking because it’s necessary to explain to your children, to communicate projects to clients, to teach, … but still at the end it exhausts me. I even got used to talking, getting the attention of others, being busy, … but still. At the end I prefer silence. In our culture when there is no talk it feels uncomfortable. We call long periods of silence “dead time”. In Japanese culture silence is interpreted as a sign of interest and wonder. Silence is associated with truthfulness.

I reach the feldkapelle and remember the first time I was here, inside. A strong smell of burned wood made me questioning about the building process. Apparently tree trunks, functioning as a tent shaped formwork for the rammed concrete, were put on fire in a finishing phase, the building itself becoming a fireplace, a chimney. The smell and wood disappeared, but one can still touch the black burned edges of the moulded concrete.

The concrete is colored by reddish sand of the Eifel Highlands, the horizontal lines of the layers following the glowing landscape. But the five sided irregular prism also stands like a monolith, proud, guarding, protecting the genius loci. Resisting the elements. Maximum three of the side surfaces of the prism are visible from one point of view, seeing a volume but only being capable to reconstruct it in the mind and understand, by encircling it.
Fire and earth referring to the first housing, when human kind and cattle settled down. A spiral curved oculus is pointing towards the sky. Before letting light and rain inside, it must have guided the smoke outside. Fire to keep warm, fire to bake the bread, to share.
The chapel has no reference to the symmetrical “Latin cross” ground plan. One can just pass on his own through a small entrance corridor. The shape reminds me of the space between the “praying hands”, the pen-and-ink drawing by Albrecht Dürer, the tips of the fingers touching softly up there and suggesting a roof inside. Entering the chapel feels like going underground again, to the origins of our beliefs. Into the catacombs where people had to pray in silence. It feels like being a child hiding under the protecting table. Feels like being in the primary hut, in the archetype of shelter, the one that Lars Von Trier created for the end scene of “Melancholia”.* I feel humble.

More rain is falling. We hurry back to the cars.

In some buildings we developed a code to be silent ; in museums, churches, libraries,… A silence that permits people to concentrate mentally ; reading a book, talking in silence, … When the theatre curtains go up and public lights fade out the chatter dies down to a murmur and finally to silence. A silence that, at  that moment in darkness just as the play is about to begin, is pregnant of expectations and wonder.
As Romanesque and Gothic cathedrals do, the buildings of Zumthor extort silence themselves. Wandering in these spaces silence comes naturally. Echo’s emphasize every small sound, but softens them, make words inaudible. Spoken words become fragments of Gregorian chant, melisms fading away. People start whispering. The silence being a counterpoint to the whispers.

I never liked the collection of religious art in the Kolumba museum. What is, good heavens, “religious” art. As if there also exists an atheist art ? So this time I don’t enter the museum. The spaces with their curtains like old human skin, Japanese translucent paper, the pale and glossy floors reflecting the light so nice, the walking track on top of the ruins, … are however clearly in my mind. I walk around the building, following the old boundaries of the cloister which was ruined during the second world war. The old arches in Gothic broidery have been closed with masonry. Could be like parts of the Berlin wall with its houses and windows made inaccessible, but one way or another this intervention doesn’t look offensive at all. With their soft colours the bricks refer to the thick walls which made the intramuros and extramuros so clear in the Middle Ages. Above the ruins horizontal layers of masonry with thousands of small pigeon holes allow the light to enter. On top of these, big windows frame the view to the outside, the city of Cologne.
To quote Zumthor himself ; “to plan the building as a pure mass of shadow then, afterwards, to put in light as if you were hollowing out the darkness, as if the light were a new mass seeping in”.*

Trees have lost their leaves. There is a patio with some skinny trees enclosed to the museum. The fragile silhouettes of them contrast against the pale walls and ruins. Japanese calligraphy. The poetry and imaginary power of ruins.
The Kolumba museum is one of the few buildings  where I like to see people dwelling around. As with the trees, the silhouettes of the visitors are being outlined in this kind of architecture and light. It seems like the lonesome wanderer in the painting of Caspar David Friedrich stepped out of the misty landscape and is wondering now in these atmospheres. Beyond that melancholy Zumthor’s spaces surround and comfort people, take care of us. The presence of people create another layer of looking, we look together, sometimes from the point of view of the other. We look over the shoulder of “the wanderer” towards so much abstract beauty and (de)light.

Jan Dekeyser | Saturday Nov. 9th. 2013


ALBREC~1 Caspar_David_Friedrich_032_(The_wanderer_above_the_sea_of_fog)

*1 “Passacaglia” (Symphony nb.3), by Krzysztof Penderecki ;
*2The Guardian Angel“, passacaglia for solo violon, Mystery Sonata’s (1676), by H. I. Biber ;
*3Melancholia“, a movie by Lars Von Trier (2011) ;
*4The Light on Things“, essay by P. Zumthor
Atmospheres” / Birkhäuser GmbH, Basel 2006 (ISBN 978-3-7643-7495-2).

References :

31 okt. 2013 | “Odysseus achterna” (over “OdysSea, Moments before the flood”).


Als jonge man was ik sterk onder de invloed van de antieke Griekse cultuur. Ik las “De Vleespotten van Egypte” van Marnix Gijsen en “De mythe van Sisyphus” van Albert Camus en was verwonderd door die honderden mythologische verwijzingen.
Een nonkel uit Antwerpen gaf me het schitterende boek “L’ordre Grec”, Essai Sur Le Temple Dorique”, waaruit ik onmiddellijk besloot dat al ons gevoel voor proportie en schoonheid wel van de oude Grieken afkomstig moest zijn. Van de Joden onze godsdienst, van de Romeinen de wet en het verkavelen, van de oude Grieken dus de lichamelijke en spirituele schoonheid (filosofie), de zin voor verhouding in de dingen en tussen de mensen (democratie).
Toen mijn ouders, na een kleine opstand van de zonen tegen de zoveelste saaie “Zwarte Woud”-reis in het vooruitzicht, een suggestie vroegen voor een “andere” reis, twijfelde ik geen moment : Griekenland ! Mijn eerste vliegtuigreis, de eerste maal van de zo vele malen richting Middellandse zee.
Ik bereide de reis zorgvuldig voor met nog meer Marnix Gijsen, Niko Kazantzakis, …
“Odysseus achterna”.
Torcello, Istrië, Komiza, Lopud, de route die de vluchtende Caravaggio aflegde ; Napels-Palermo-Siracusa-Malta, Constantinopel-Istanbul, Sounion, Volos, waar Jason en zijn Argonauten uitvaarde, Pilion ; het land van de Centauren, Elefsina, …

Van al die mythologieën die zich als uit een doos van Pandora openbaarden, heeft de Odyssee van Homeros mij nooit kunnen bekoren. Vanuit het veilige nest en het (te) beschermde milieu waarin ik opgroeide, kon ik niet begrijpen waarom een man zo kon dwalen, afdwalen en willoze speelbal kon zijn van de schikgodinnen. Waarom een man op terugreis van het ene avontuur in het andere verzeilde en zo vrouw en kroost jarenlang het kijken naliet.

“OdysSea” is ook een documentaire over het project “Moments before the flood” dat de Magnum fotograaf Carl De Keyzer momenteel realiseert of inmiddels heeft gerealiseerd. Althans daarover gaat de film ; een reis langsheen en het fotograferen van Europese kustlijnen. In de documentaire worden drie plekken uitgelicht, de Kroatische kust, de Noordzee en de Fjorden in Noorwegen.

Ik ontmoette Carl een pak jaren terug. Inmiddels is blijkbaar ook hij vader van uit kluiten gewassen kinderen. Toen werd hem gevraagd het maakproces van een hedendaagse opera te registreren. Timide en rustige man, ogenschijnlijk afwezig, maar met een verbazend gevoel voor timing en het bevriezen van dat ene bijzondere moment in beweging.

Recentelijk antwoordde Carl me nog kort : “Dag Jan, leuk nog iets van je te horen. lezingen doe ik niet zo graag en ik ben er dan ook maar mee gestopt, de herhalingen vielen me lastig. (…). Groetjes, Carl”. Geen man van grootspraak.

De documentaire speelt zich af als een roadmovie. Het vertrekpunt is de nakende klimaatsverandering en de veronderstelling dat grote delen van kustlijnen zullen overspoelen. En wat zal verdwijnen wordt plots onder die dreiging iets meer uniek, of althans ervaren wij als een allerlaatste “unieke” kans om te zien. Wanneer een afscheid zich aankondigt worden momenten en beleving intenser. Ikzelf neem niet graag meer afscheid.

In de film zien we Carl dus reizen en met regelmaat zijn tripod opstellen. Op een licht onderkoelde toon worden bedenkingen en soms pakkende quotes uitgesproken.
Liefde en kunst zullen de wereld redden”.
Dat Carl alleen reist heeft iets droevig of eerder melancholisch, maar maakt dat die dwangmatige noodzaak om te fotograferen sterker uit de verf komt. Het is een beetje cliché, die “eenzame kunstenaar in zijn ivoren toren”, in dit geval “een pelgrim op zoek naar”, die unheimliche hotelkamers, … maar het maakt het contrast met de zich zo weinig bevragende buitenwereld wel aanschouwelijker en aangrijpender.

Carl vertelt ook over de relationele brokken die hij gemaakt heeft. Als er op het einde toch een happy end aan de documentaire wordt gebreid, lijkt alles wat geënsceneerd …
Ook met de weergave van de foto’s loopt het plots verkeerd. De kleuren van de foto’s steken te schril af tegen de met film geregistreerde beelden. De foto’s lijken gefotoshopt en de kleuren opgepimt, waardoor ze hun unieke spontane karakter verliezen.

Jammer is tevens de korte tijdsduur van de film. De trip is te kort en comfortabel om tot een katharsis te leiden, het geheel werkt daardoor te vluchtig.
Er is geen sprake van eerder werk van een van onze meest gewaardeerde fotografen. OdeysSea blijft uiteindelijk steken in een te algemene beschouwing over de klimaatsverandering en de zoektocht beperkt zich tot een aantal anekdotische plekken.
Nochtans hadden het trage(re) ritme, de eerlijke beschouwingen over o.m. schoonheid en het bij wijlen intelligente filmisch werk best doorgetrokken mogen worden.

Een epos, een epic journey zoals de makers het stellen, is het dus helaas niet geworden, wel een boeiende (te) korte inkijk in het leven en werk van Carl De Keyzer.

Na al die jaren denk ik ontvankelijker te zijn geworden voor het verhaal van Odysseus. Ik denk dat ik de man beter begrijp, een beetje op de dool, zichzelf kwijt. Zonder al te veel bagage op stap. Zoeken naar minstens de essentie van de dingen.
Het verhaal is van alle tijden ; de Middeleeuwse queeste, “Het zevende zegel”, “Paris-Texas”, …
Soms stippelen we zelf onze routes uit, soms laten we ons meedrijven en kiest het lot. Niet wetende of we door eb en vloed steeds belanden op diezelfde plek, dan wel op een vreemde kust.
Op zoek naar wat waar-schijnlijk niet te vinden is.

En zo wordt het epos van Homerus na al die jaren plots een toegankelijk boek. Een alfabet dat de ene nog moet schrijven en door de ander beetje met beetje ontcijferd wordt. Zo wordt de antiheld, weliswaar geen heroïsche, noch tragische held, maar een man met opgeheven hoofd. Een dansende Zorba na de mislukking. Of zoals Camus het in zijn “Sisiphus” stelt, wanneer deze na de zoveelste keer zijn bergafwaarts rollende steen achterna wandelt : “We moeten ons Sisiphus als een gelukkig mens voorstellen”.

Jan Dekeyser | 31 okt. 2013



30 okt. 2013 | “Time is on my side” (voor Φ)


Zoals we de dood en de ontnuchtering hebben verbannen uit onze huizen en steden, zoals we de dood hebben gemarginaliseerd, zo is ook de tijd uitgevlakt en verschraald tot lineaire tijd.
De tijd nodig om behoeftes te bevredigen. De tijd van de snelle verplaatsingen, van Time Managment en Instant Messaging apps. De tijd om kant en klaar geluk met verslavend koopgedrag af te dwingen. De tijd om onze Malades Imaginaires met Botox, Rhelatine, Viagra en Placebo’s te verdringen. De tijd om iemand met een oneliner af te wimpelen of de dingen in een vakje te catalogeren. De afgemeten tijd die we de psycholoog betalen om te luisteren.

Toen ik muziekgeschiedenis studeerde aan het Muziek Conservatorium Gent, vroeg de toenmalige docent ons, bij de aanvanglessen Gregoriaans, waarom monniken met hun melismen zolang bij een woord, of lettergreep, bleven haperen. Zijn mystieke antwoord luidde dat toen “de tijd van God was” en deze hun gebood op woord of lettergreep muzikaal te reflecteren.
Ik realiseerde me dat de plaats van de Middeleeuwer in de kosmos, zijn levens- en wereldbeeld, wel nogal verschilt met onze huidige opvattingen. Een tocht naar Santiago de Campostella of over de Alpen kostte maanden, zo niet jaren de tijd. Het rad van Fortuna draaide voor “Elkerlyc” en aan het einde van de tijden wachtte de Apocalyps.
Om het Middeleeuwse gedachtegoed, het beeldend vermogen van de vooral analfabetische Middeleeuwer, te begrijpen moeten we ons dus eerst verplaatsen in die tijdsgeest. We ervaren tijd als iets absoluut, maar sinds Freud en Einstein blijkt tijd een relatief verschijnsel.

Beesten leven in het hier en nu. Wanneer de dood gaat toeslaan, heeft het dier angst, maar geen besef. Als mens beseffen wij onze sterfelijkheid en daardoor tijd. Onze tijdsbeleving situeert zich dan ook in een “historisch” perspectief. Wij blikken terug en denken vooruit.

Augustinus stelt in het Elfde Boek van zijn “Confessiones” dat “verleden en toekomstige tijden tegenwoordig zijn“. Hij motiveert “Want indien de tijden ook daar toekomstig zouden zijn, dan zouden ze daar nog niet zijn en indien ze ook daar verleden zouden zijn, zouden ze daar niet meer zijn. Dus waar ze ook zijn en wat ze ook zijn, ze zijn uitsluitend tegenwoordig.”

Voor Augustinus is de taal, het woord en de zinnen, het werkinstrument van het geheugen ;
“(…) woorden, gevormd in overeenstemming met de voorstellingen van die dingen, die, terwijl ze voorbijgingen, door middel van de zinnen in de geest als het ware hun voetsporen hebben achtergelaten.”
Inmiddels weten we dat onze hersenen op complexere en gelaagde wijze met het verleden omgaan, het verleden verwerken in taal én droom.
In dat verleden is onze identiteit geworteld, als biologische soort, culturele entiteit, als individu. We zijn dragers van genetische eigenschappen, we zien het levenslicht op de plek die we geboortegrond noemen, we worden opgevoed in een moedertaal en groeien argeloos op in een vaderland, we onthouden herinneringen en ervaringen. Meer dan in de toekomst, die we slechts kunnen voorspellen en planmatig bedenken, situeert ons zijn zich in het “tegenwoordige” verleden. In de toekomst tekent zich uiteindelijk onze vergankelijkheid af, het weinig heroisch afscheid dat ons allen te wachten staat.
In het verleden, tussen mythologische tijd en historische tijd.

De “Tijd van goud” speelde zich af toen alles nog verteld werd en alles een organische eenheid vertoonde. De tijd dat het huis nog tempel van de goden was èn slaapstede van de mensen. Het vuur de oorsprong van het wonen, de tafel een altaar, het bed een dierenpels, de bedstee een hooizolder, beesten en lichaamswarmte, de muffe lauwte van de kleine dood en de wakke grote dood, het bed waarin wordt verwekt en de dood je wenkt.
Tijd dat vruchtbaarheid en dood, oogst en verderf, eenzelfde bed deelden. Toen Persephone en Hades langsheen een spelonk in Elefsina de onderwereld betraden en er vurig de liefde bedreven. Demeter om haar ontvoerde dochter treurde en zo de aarde met een winterkleed tooide.
Doden-akker en Kerk-hof.
Kerkhof, Friedhof, Einfrieden, omheinen, het besloten hof, Hortus Conclusus, de tuin van Eden, het aards paradijs.
De tijd dat de vrouw zowel priesteres als verleidster (Medea), orakel èn zigeunerin (Mata Hari), moeder èn Amazone (Ishtar) was. Maria en Maria Magdalena in één vrouw verenigd waren. De tijd van het matriarchaat, toen het baren goddelijk was.
De tijd dat de Goden tussen de mensen kwamen. Toen Zeus zijn eeuwige gemalin bedroog met nimfen van vlees, bloed en weelderige borsten. Toen mensen Goden konden bekoren met hun kunstvaardigheden.

Het “Tijdperk van metaal” is de tijd van het geschreven woord, de geschiedschrijving en geschiedenisvervalsing. We proberen het verleden te fixeren met gestolde data, retoriek en landsgrenzen. De tijd uitgedrukt in chronologie.
De zonde schrijft geschiedenis“, aldus Goethe, maar zonder geschiedenis en fouten geen levenslessen en geen begrijpen. Geschiedenis als noodzakelijk kwaad.
Elke gemeenschap wenst zich uit te drukken en zich herinnert te zien. De ene cultuur doet dat al filosofischer dan de andere … Onze Westerse cultuur heeft een traditie om zich te manifesteren in bouwsels, die we recentelijk als monumenten en erfgoed omarmen, maar die ook eroderen en corroderen door de tand des tijds. Craquelures vertonen.
Herinneringen, iconische beelden, trauma’s, … nestelen zich in ons onbewuste, overleven tijdelijk in het collectief onderbewuste, en vervagen uiteindelijk. Wanneer herinneringen zijn verdwenen blijft het anonieme patina, de tot de verbeelding sprekende ruines. De witte filmschermen van de Japanse fotograaf Hiroshi Sugimoto hebben twee uren film opgeslagen, maar de verhalen zijn verloren gegaan in de hypnotiserende stralende lichtvlakken.

Met het compromis dat Oogst en Winter (de moeder Demeter en Hades) afsloten, kondigde zich het “Zilveren tijdperk” aan. Gewrongen tussen de vruchtbare mythologische en de afgestorven historische tijd, de tijdspanne waarin ons leven zich afspeelt. De reële tijd geflankeerd door de aanverwanten, cyclische en virtuele tijd. Met het ritme als stuwende motor, verhevigd in muziek, versteend in architectuur. Met residu’s die ons bekoren en doen mijmeren ; echo en ruïne. Kloppend hart.

De cyclische tijd van het blindelings immer pompende hart, van eb en vloed, zon en maan, seizoenen, komen en gaan. Tijd uitgedrukt in zintuiglijke beleving en herinnering. Warm-koud, hard-zacht, traag-snel, intens-vluchtig.
Maar ook de oneindige herhaling die tot bezwering of bezinning leidt.

De virtuele tijd van droom en nachtmerrie, van slow motion en fast forward. Tijd uitgedrukt in verhaal en interpretatie, melancholie en utopisch denken.
Maar ook de drug die tot surreële trance of verdoving leidt.

De tijd die we ervaren kan dus nooit exact zijn. Ook in de “wetenschappelijke” benadering van tijd treden verschuivingen en krommingen op. We zien nooit de toestand van het reële “hier en nu”, maar steeds een combinatie van wat is en is geweest,  op die flinterdunne seconde die het heden is. Zelfs de ijle tijd kan niet bestaan zonder het bewegen doorheen ruimte, zonder de fysieke afstand die een lichtjaar moet afleggen.
Het lot slingert ons tussen die beide polen die melancholie en utopie zijn. We pendelen tussen testament en manifest. Daartussen ligt een rijkdom van nuances en zintuiglijke registraties. Al bewegend scheppen we tijd (en ruimte). We worden geboren met een aantal reflexen ; zuigen, duimen, grijpen, … die het ons mogelijk maken ruimte en tijd te gaan verkennen. Niet voor niets worden in de vele scheppingsverhalen eerst licht en tijd uit de chaos geschapen. Met onze (goddelijke) verbeelding zijn we in staat om tijdservaringen gelijktijdig door elkaar te verweven en het beleven van tijd te verheffen tot een magisch ritueel. Licht uit, doek open.

“Trein der traagheid”, slow motion, het moment van de kunst en de liefde.
Kunst die doet vertragen en doet stilstaan op het delicate (net-)vlies tussen wat net is gebeurd en nog moet komen, die stilstaande fractie van tijd. Het moment dat we twijfelen om verder te gaan, maar toch wachten. Het kantelmoment dat we in een verhaal van onbekende duur stappen.
De liefde die zich, buiten de tijd van de uitgesproken zin, uitdrukt in het verkennen en het zinnelijke strelen. Het moment dat we zoeken en tasten in het duister, vallen en opstaan en weer vallen, het voorspel aanzetten en argeloos verlangen naar het onvervulbare.
In het aanschijn van kunst en liefde kunnen we de beleving van de dingen diametraal tegenover de consumptie stellen, het maken tegenover het kopen, het werkproces tegenover het kant en klare design.
“De tijd die integraal nuttig is geworden“, om het met de woorden van Michel Foucault (in zijn “Surveiller et punir”) te stellen, de “disciplinerende tijd” die we moeten vrezen, versus identiteit. Een identiteit die geworteld is in de mythologische tijd, de imaginaire tijd van verhalende en vergane geschiedenis, en van de liefde.

Uiteindelijk is schrijven over tijd een liefdesbrief schrijven. Een liefdesbrief schrijven is tevens afscheid nemen (van hetgeen net geweest is en ons dus intens mens gemaakt heeft). Elke brief is een laatste brief. Het is de blik afwenden van de ander en verder kijken in eenzaamheid. Vallen met opgeheven hoofd. Omhoog kijken. An-thropos.
Prometheus, zoon van Japetus, roerde er regen door en kneedde mensen naar het beeld der goddelijke heersers ; waar andere wezens naar de aarde kijken, kop omlaag, schonk hij de mens het hoofd rechtop en schiep hem met de opdracht de lucht te zien, de blik omhoog te richten, sterrenwaarts.”*
“Ano throsko”. De poetische interpretatie van de oorsprong van het woord anthropos. “Ik kijk omhoog”.

Hey baby, could also be “E la nave va”

Jan Dekeyser | 30 okt. 2013


Afbeelding : Jan Peter van Baurscheit de Oudere (1669-1728) : De ontvoering van Persephone door Hades ( Terracotta, 40,5 x 43,8 cm; Musées Royaux des Beaux-Arts, Brussel)

21 okt. 2013 | All end is inglorious (and pathetic)


3 okt. 2013 | Aan de lezer

Aan de lezer
Die wil weten wat ik verborgen hou(d)
Die nu al wil weten,
welk gevoel hij of zij zal krijgen bij het lezen
van de laatst geschreven zin.

Ik zeg het je niet.
Ik schrijf het je niet.
Nog niet.

U wacht, op mij
Op mijn schrijven.

Ik wil u in mijn gedachten krijgen
Onder mijn huid.
In mijn lichaam.
In mijn ziel.
Van mij.

Ik wil u toe-eigen.
Zoals ik
mijn eigen project toe-eigen.

Mijn droom,
mijn gedacht
omgevormd – getransformeerd tot een idee
verder ontwikkeld tot een ontwerp.

Hét ondergaat
de weg van zelf-moording.
Maar het doorstaat
het groeit door kritiek en afbreuk.
Het wordt beter
Meer MIJ.

Aan u,
Om mijn geschreven woord
te geloven,
te ademen.

Dat ik het visuele van mijn gedacht
tot het laatste
geheim hou(d).

Enkel zal ik het u
en zo neem ik u
door mijn huid
in mij
Als een bewegende ziel in mij
door de ruimte.

Elke geur, kleur,
haar, stof zal ik voor u
schrijven, om-schrijven.

het u te veel wordt.
Om geslaan van lust
tot walg.

Verafschuwt het u en verder,
tot het u verziekt

en tot de tijd
die ik met u heb.

Eline Vansteenkiste (1 MA IA voor Press Room) | DO 3 okt. 2013

5 okt. 2013 | “De Grote Oorlog” tentoongesteld.


Er zijn beelden die blijven hangen in ons geheugen. Sommige beelden beklijven zo dat ze deel uitmaken van het collectieve denken van soms generaties lang. Meestal treffen die beelden ons in ons primaire doen en laten. Ze communiceren via het onderbewuste, treffen ons instinctief.
Het gezicht van de ander vertelt ons zijn of haar ontreddering ; schreeuw, paniek, noodkreet, lach of kus. Iconische beelden tussen Apocalyps en verwondering ; Venus van Neanderthaler, Middeleeuwse Westportalen, “De Schreeuw”, “From here to eternity”, het werk van de Magnum fotografen, World Press-foto’s, …

Trauma opgelopen door soldaten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, uitgegraven in de modder, de ondergelopen vlakte van de Ijzer, een stuk niemandsland vanaf de “Ganzepoot” landinwaarts. Wilde ganzen en soldaten, beesten en mensen, slijk en kanonnenvlees.
Soldaten in Shellshock, verwondt door de schokgolf van een te dichtbij ingeslagen granaat, een te dichte knal, onzichtbaar geraakt en volledig verdwaasd.
Ik kan me makkelijk het beeld oproepen van soldaten, trillend op hun benen, wankelend en stotterend naast hun doel. Een beeld dat de waanzin van een toegeslibde, op slot gezette wereldoorlog oproept. Een wereldoorlog die zich afspeelt op luttele aantal vierkante meters.
Ik kan me geen beeld oproepen dat nog sterker die waanzin oproept. Een woordeloos pamflet. Geen manifest dat luider claimt “nooit meer oorlog”.
(Maar zie ; helaas, in de afwikkeling van de “Grote Oorlog” ontkiemde zich de nog grotere gruwel van Wereldoorlog Twee).

In Ieper bevindt zich een museum dat die “Grote Oorlog” aanschouwelijk moet maken. Ik had het me kunnen inbeelden ; het meer dan levensgrote beeld van die bibberende soldaat, die starre blik in doffe paniek hoog tussen de houten spanten van de Lakenhallen. Knikkende knieën op ooghoogte van de argeloze bezoeker. Meer grijs met krasjes dan helder zwart-wit.
Ik herinner me de videoprojecties van Bill Viola in de Gasometer te Oberhausen, “Five Angels for the Millennium” ; monumentaal in grootte, groots in beleving. Monumentale verstilling van duikende lichamen “in reverse”, versplinterd in het water en verstomd in nagalmend oergeruis.

Maar zo niet, in de heropgebouwde Gotische Lakenhallen bevindt zich het “In Flanders Fields Museum”. Het lijkt alsof er buiten al iets misloopt ; koning Albert schouwt er in “neogotische” pose het Ieperse marktplein. In tijden van de Amsterdamse School, de (Otto-) Wagner-school en de Weense Secession, het prille Bauhaus te Weimar, … dacht men hier aan Neogotiek. Mens, vorm en stad werden historiserend, folkloristisch, benaderd. Misschien was het katholieke Vlaanderen daarom te klein voor een van onze beste architecten, Henry Van de Velde.

Daar gaat het hier niet om. Het museum dus …
Een museum met een naam waarmee het gedicht van John McCrae (°1872-+1918), een Canadese militaire arts, aanzet ;
In Flanders fields the poppies blow.
Between the crosses, row on row.”

De collectie en het design, of eerder de collectie versus het design.
Een overvloed aan materiaal, thematisch verwerkt langsheen een chronologische tijdslijn.

Het Franse legeruniform met rode broek bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog lijkt een grap, ware het niet dat het in de loopgraven eerder als schietschijf functioneerde … Een gruwelijke grap. Kaki, grijs en bruin deden snel hun intrede.
Dat alles in deze wereldoorlog alsmaar meer evolueerde naar meer modder en stront, meer luizen en ongedierte, meer lijkengeur, meer blinde waanzin van officieren en generaals die het slagveld eerder als een spelletje Stratego beschouwden, terwijl in realiteit de voorste linies van beide legers ter plaatse bleven trappelen, kortom naar nog meer rotte ellende, blijkt niet uit het opgepoetste materiaal. Getalenteerde acteurs berichten in diverse talen. Soms moet het dialect realisme oproepen, maar het keurig nagemaakte historische pak en grime verraadt de leuke job.

Waar de artefacten op zich hier en daar wel een verhaal lijken te vertellen, slaat het design je op een gezellige en onderhoudende wijze met saai- en leegheid om de oren. Alles wat onaanvaardbaar zou moeten aanvoelen wordt educatief aanvaardbaar gemaakt. De majestueuze ruimte en spanten van de Lakenhallen zijn eerst monddood gemaakt met een donkergrijze verf. Massa’s spotjes lichten evenveel plekken uit waar iets of niets te zien is. Een parcours zonder “lijn”, zonder accenten, zonder uitspraken, zonder ritme.
Kijkkasten als rotspartijen of ufo’s, leeswanden als termietenheuvels of puzzels, videoschermen alsof het paaldanseressen waren, in bosformatie of als patchwork opgesteld, maquettes en kaarten in zwaarlijvige sokkels of als te pletter gegooide eencelligen. Een allegaar van vormelijke en geësthetiseerde mediocriteit, maar weliswaar interactief en multimediaal ! Een barokke scenografie die schreeuwerig alle aandacht opeist.
Amorfe vormen en de zo geforceerde diagonalen dwingen de bezoeker te laveren alsof hij zich op een plat gevallen klimwand bevindt.
Zwart, rood en het natuurkleur van hout herhalen zich. Maar ook hier worden de gekozen kleurthema’s niet doorwerkt, ook hier leiden deze keuzes niet ergens naar toe dan naar zichzelf.

Zoveel ijdele fake en esthetische crème fraîche om de nochtans eenvoudige en directe boodschap die vele soldaten-kunstenaars aan brief of dagboek, in schets of grafschrift, … toevertrouwden, gestalte te geven ; laat ons deze waanzin stoppen en onze geliefden opzoeken. Behoudens een sporadisch gedicht en een fantastische tekening van Frans Masereel, ontbreken ook de talrijke kunstenaars en hun rauwe maar levensechte oorlogspoëzie.

Bijzonder jammer is dat aanleiding en afwikkeling van de “Grote Oorlog” niet worden geduid. Met de Vrede van Versailles werd in 1919 de Tweede Wereldoorlog reeds in stilte aangekondigd …
Nochtans heeft het lot van al die doden een betekenis ; er ontstond een pacificatiebeweging die aan de grondslag van ons huidig in vrede levend Europa lag.
1948 tot heden, straks een eeuw zonder oorlog in Europa.
Zoals alle overzicht teloor gaat in het bombastische hindernissenparcours van deze museumopstelling, ontbreekt ook dit “grote perspectief”.

Jan Dekeyser | ZA 5 okt. 2013